Moda na folklor a prawa autorskie. Gdzie kończy się inspiracja, a zaczyna naruszenie?

Folklor jest aktualnie silnym trendem, inspiracje sztuką ludową widać nie tylko w modzie, ale również w architekturze wnętrz, wzornictwie użytkowym, identyfikacji wizualnej, gastronomii czy muzyce.

Twórczość ludowa charakterystyczna dla określonej społeczności, grupy etnicznej albo regionu zakorzeniona jest w tradycji, przekazywaną z pokolenia na pokolenie i pozostaje nierozerwalnie związana z otaczającym światem, przyrodą, systemem wierzeń oraz relacjami społecznymi. Mówiąc więc o folklorze mówimy zwłaszcza o sztukach plastycznych, literaturze, muzyce i tańcu.

Motywy folklorystyczne są obecnie chętnie reinterpretowane i przenoszone na współczesne produkty. Jest to szczególnie widoczne m.in. w kolekcjach polskich marek odzieżowych i projektantów, którzy wprowadzają do swoich projektów haftowane kołnierze, koszule, sukienki czy dodatki sięgając do lokalnych tradycji. Przykładem może być współpraca marki Reserved czy Medicine z Fabryką Fajansu Włocławek, w ramach której motywy włocławskiej ceramiki zostały przeniesione na ubrania i akcesoria.

A co na to prawo?

Warto znać różnicę pomiędzy inspiracją folklorem (dziełem sztuki ludowej) a korzystaniem z konkretnego, chronionego wytworu np. konkretnego haftu czy utworu muzycznego (utwór folklorystyczny). Choć oba pojęcia odwołują się do tradycji i kultury ludowej, ich status prawny jest inny, a pomylenie tych kategorii może prowadzić do naruszenia praw autorskich. Granica tego, czy można zgodnie z prawem wykorzystać określony motyw, czy też jego legalne wykorzystanie jest zależne od zgody uprawnionego twórcy, jest cienka.

Co podlega ochronie na podstawie prawa autorskiego?

Ochroną nie są objęte pomysły, idee, techniki wykonania czy styl (np. charakterystyczny dla określonego regionu lub tradycji), lecz wyłącznie ich konkretna, twórcza realizacja.

Aby dany produkt mógł korzystać z ochrony prawa autorskiego, musi być przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci niezależnie od wartości, przeznaczenia czy sposobu wyrażenia. W odniesieniu do wymogu tzw. „ustalenia utworu”, czyli konieczności zaprezentowania utworu, tak aby możliwe było zapoznanie się z nim przez inne osoby, nie jest wymagane utrwalenie utworu na materialnym nośniku. Ochrona może powstać już w chwili, gdy utwór przybierze dostrzegalną postać, dobrym przykładem jest piosenka, ale także wycinanka, haft, rzeźba czy wzór i to bez względu na to, czy ma postać skończoną.

Dzieła sztuki ludowej

Co ciekawe, dzieła sztuki ludowej nie podlegają ochronie prawa autorskiego. Wynika to z faktu, że nie są one przypisane konkretnemu twórcy ani nie zostały ustalone w jednej postaci. Charakterystyczną cechą tego rodzaju twórczości jest jej przekazywanie z pokolenia na pokolenie, najczęściej w formie ustnej, co siłą rzeczy musiało wiązać z powstawaniem ciągłych modyfikacji i przekształceń pierwotnych przekazów. Z tego względu wykorzystywanie dzieł sztuki ludowej nawet w komercyjnej działalności nie będzie stanowiło naruszenia praw autorskich.

Jeżeli dwóch współczesnych twórców skorzysta z tego samego motywu folklorystycznego, zasięgając inspiracji tym samym dziełem sztuki ludowej, ale oba dzieła powstały samodzielnie i stanowią rezultat odrębnego procesu twórczego, żaden z nich nie będzie naruszał w tym zakresie praw autorskich drugiego. Nawet jeśli oba dzieła czerpią inspirację z tego samego źródła, na przykład motywów łowickich, ornamentów góralskich czy symboliki pogańskiej. Autorzy takich utworów nie mogą rościć sobie wyłącznych praw do folklorystycznego motywu, z którego korzystali. Ochronie podlegają natomiast indywidualne, twórcze elementy wprowadzone przez każdego z nich.

Prawo do artystycznego wykonania dzieła sztuki ludowej

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku konkretnego wykonania dzieła sztuki ludowej. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ochroną objęte jest każde artystyczne wykonanie utworu lub dzieła sztuki ludowej, niezależnie od jego wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

Artystycznymi wykonaniami są działania aktorów, recytatorów, dyrygentów, instrumentalistów, wokalistów, tancerzy, mimów oraz innych osób, które w sposób twórczy przyczyniają się do powstania wykonania. Dotychczasowe orzecznictwo czy poglądy doktryny uznały, że artystą wykonawcą nie będzie sportowiec, lektor czy reżyser castingu.

Dla przykładu, tradycyjna pieśń ludowa pozostaje poza zakresem ochrony prawa autorskiego. Jeżeli jednak zostanie wykonana przez profesjonalnego wokalistę albo zespół folklorystyczny, np. podczas koncertu lub nagrania, samo to wykonanie już może podlegać ochronie.

Tak więc choć korzystanie z dzieła ludowego pozostaje bez ograniczeń, to wykorzystanie konkretnego artystycznego wykonania tego dzieła może wymagać zgody uprawnionego wykonawcy albo jego spadkobierców. Takie rozwiązanie pozwala zachować równowagę między dostępem do dziedzictwa kulturowego a ochroną indywidualnego wkładu artystów, którzy nadają tradycyjnym formom nowy, osobisty wyraz.

Dzieła folklorystyczne

Od dzieła ludowego należy odróżnić dzieło folklorystyczne, które jest współczesnym utworem stworzonym przez konkretnego autora, który czerpie inspirację z tradycji ludowej i wykorzystuje charakterystyczne dla niej motywy, formy, symbole, ornamentykę, tematykę lub stylistykę. Tego typu dzieło stanowi samodzielny przejaw twórczości indywidualnej, jedynie nawiązujący do kultury ludowej lub stylizowany na jej wzór.

Przykładem dzieła folklorystycznego może być współczesny utwór muzyczny inspirowany tradycyjnymi pieśniami ludowymi czy projekt wzorniczy odwołujący się do ornamentyki regionalnej. W przeciwieństwie do dzieł sztuki ludowej, które powstawały i kształtowały się przez pokolenia, dzieła folklorystyczne mają możliwego do zidentyfikowania twórcę i z reguły korzystają z ochrony prawa autorskiego.

Jeżeli więc konkretna wycinanka, haft, rzeźba, pisanka czy inny wytwór sztuki ludowej stanowi rezultat twórczej działalności określonej osoby i wyróżnia ją indywidualny wygląd lub brzmienie, może być traktowany jako utwór podlegający ochronie praw autorskich.

Twórcom takich utworów (twórcy ludowi) przysługują takie same prawa jak twórcom innych utworów tj. zarówno niezbywalne autorskie prawa osobiste, chroniące więź twórcy z utworem, jak i autorskie prawa majątkowe, pozwalające decydować o sposobie korzystania z dzieła oraz czerpać z niego korzyści ekonomiczne. Nie ma przy tym znaczenia, że utwór nawiązuje do tradycyjnych wzorów lub powstał w oparciu o elementy folkloru. Istotne jest wyłącznie to, czy w konkretnym przypadku możliwe jest zidentyfikowanie twórcy oraz wykazanie twórczego i indywidualnego charakteru jego wkładu.

Ochrona prawna nie obejmuje folkloru jako dobra wspólnego danej społeczności, lecz może obejmować poszczególne dzieła stworzone przez konkretnych twórców ludowych. W praktyce oznacza to, że osoby wykorzystujące motywy ludowe w działalności komercyjnej powinny zachować szczególną ostrożność. O ile korzystanie z tradycyjnych wzorów pozostających w domenie publicznej jest z reguły dopuszczalne, o tyle kopiowanie lub opracowywanie współczesnych dzieł twórców ludowych może prowadzić do naruszenia ich praw autorskich.

Wśród najczęściej przywoływanych przykładów znajduje się sprawa Heleny Miazek, łowickiej artystki, która zakwestionowała wykorzystanie elementów swoich wycinanek na opakowaniach produktów spółki Wawel. Podobnie było w przypadku Henryki Lus, której wycinanka została wykorzystana przez Mennicę Polską na medalu upamiętniającym polską prezydencję w Unii Europejskiej, spór ten zakończył się ugodowo.

Istotne wskazówki dla projektantów mody

Projektanci mody, którzy sięgają po motywy ludowe, powinni za każdym razem ocenić, z jakiego rodzaju materiałem mają do czynienia. Inaczej należy traktować korzystanie z ogólnych, tradycyjnych wzorów, symboli czy kolorystyki obecnych w kulturze ludowej, a inaczej wykorzystanie konkretnego współczesnego projektu, grafiki, haftu, wycinanki, ilustracji lub innego dzieła stworzonego przez konkretnego autora.

W tym drugim przypadku znacznie bezpiecznym rozwiązaniem jest uzyskanie zgody twórcy oraz zawarcie odpowiedniej umowy licencyjnej albo przenoszącej autorskie prawa majątkowe, która jasno określi zakres korzystania z utworu, pola eksploatacji, terytorium oraz należne autorowi wynagrodzenie.

Ostrożność jest także wskazana w przypadku artystycznych wykonań. Jeżeli projektant lub marka planuje wykorzystać podczas pokazu mody występ wokalisty, zespołu folklorystycznego, tancerzy albo muzyków wykonujących utwory inspirowane tradycją ludową, należy upewnić się, że nie naruszy to praw wykonawców ani innych uprawnionych podmiotów. Dotyczy to zarówno występu na żywo, jak i wykorzystania wcześniej utrwalonego nagrania w pokazie, kampanii promocyjnej, relacji w mediach społecznościowych czy materiałach reklamowych. Warto zadbać nie tylko o prawa do projektu graficznego, haftu czy wzoru, lecz także o odpowiednie zgody dotyczące konkretnego wykonania artystycznego, jeżeli staje się ono elementem prezentacji kolekcji lub komunikacji marki.

Folklor może być cennym źródłem inspiracji, ale jego wykorzystanie w modzie wymaga odróżnienia ogólnych motywów ludowych od konkretnych, chronionych utworów lub artystycznych wykonań. Każdy przypadek warto ocenić indywidualnie i jeśli istnieje ryzyko korzystania z cudzego dorobku twórczego, zadbać o odpowiednie zgody oraz umowy z uprawnionymi.